Kring van Draaiorgelvrienden

English

Speeldozen

Speeldozen en torencarillons hebben meer met elkaar gemeen dan op het eerste gezicht lijkt. Al in de 17e eeuw werden pogingen gedaan om binnenshuis miniatuurcarillons te laten klinken. Deze speelden meestal door middel van platte bellen, die genesteld op een rij waren aangebracht; meestal in een groot uurwerk. 

Hoe fraai deze miniatuurcarillons ook waren, ze namen nog steeds vrij veel plaats in. Dat veranderde toen Antoine Favre in 1796 een revolutionaire uitvinding deed: in plaats van bellen gebruikte hij stalen tanden, die rechtstreeks door de pinnetjes van een metalen cilinder werden aangetokkeld. Nu konden speelwerken zelfs zo klein worden gemaakt, dat ze in een flink vestzakhorloge pasten! 

Favre's vinding werd al spoedig massaal toegepast. Er verschenen speelwerken in elke denkbare grootte. Na de uitvinding van de enkele speelkam (de stalen plaat waaruit de tanden worden gefreesd) kwam langzamerhand een ware massaproductie op gang. Er kwamen speeldozen met meerdere speelkammen, een of meerdere cilinders, automatische wisselaars, etc. etc. De speelwerken werden in ieder denkbaar voorwerp ingebouwd; van simpele maar fraai bewerkte dozen tot stoelen, naaidozen, sigarenhouders, huisbars (zogenaamde drankorgels), kinderspeelgoed, kerstboomstandaards en zelfs toiletbrillen toe! Heel geliefd waren ook glazen stolpen of schilderijen met bewegende taferelen, al dan niet in combinatie met een uurwerk. Mooi en lelijk, kunst en kitsch, alles kon worden voorzien van een speelwerkje. 

In de laatste jaren van de 19e eeuw werd een nieuwe uitvinding gedaan: het sterwiel. Dit bestond uit een rij kleine tandwielen van een bijzondere vorm. Nu werd het mogelijk de tanden van de speelkam(men) door deze sterwielen te laten bespelen, terwijl aan ze aan de andere kant werden verdraaid door uitsteeksels in een stalen of zinken plaat: de platenspeeldoos was geboren. 

Net zoals bij de automatische piano's konden deze speeldoosplaten betrekkelijk goedkoop en massaal worden gemaakt. Terwijl de meeste cilinderspeeldozen in Zwitserland en Frankrijk werden vervaardigd, waren de meeste platenspeeldozen afkomstig uit Duitsland: inderdaad, uit Leipzig en omgeving, net als tongorgeltjes. Ook in de Verenigde Staten ontstonden enige grote fabrieken, gesticht door voormalige werknemers uit Duitsland.Ook platenspeeldozen werden in iedere denkbare grootte gemaakt. De grotere modellen werden vaak gebruikt in restaurants en op spoorwegstations. Ze speelden dan tegen een muntinworp; ook werden ze gecombineerd met snoepjes- of chocoladeautomaten.

Powered by: WebBuro WebBuro